Osman Kayaer imzalı, “Surelerin Mesajları” isimli kitap üzerine bir değerlendirme|Tolga Ceyhan

Kur’an’ı anlama çabası, İslam düşünce tarihinde süreklilik arz etmekle birlikte, modern dönemde hem yöntem hem de amaç bakımından ciddi kırılmalar yaşamaktadır. Bir tarafta geleneği mutlaklaştıran, ayetleri bağlamından kopararak yokluğa mahkûm eden yaklaşımlar; diğer tarafta ise modern olana uyarlama çabaları… Kur’an’ın kendi iç mantığını zorlayan okumalar olarak dikkat çekmektedir. Osman Kayaer imzalı “Surelerin Mesajları” isimli kitap ise bu iki yaklaşımdan farklı olarak Kur’an’ı kendi bütünlüğü ve temel ilkeleri çerçevesinde yeniden düşünmeyi hedefleyen bir çalışma olarak değerlendirilebilir.

Kayaer, Kur’an’ı savunulması gereken bir kitap olarak ele almak yerine, Müslümanların Kur’an’la kurduğu ilişkiyi sorgulama yönünde bir tutum benimsiyor. Bu yönüyle kitap, polemik üretmekten çok metodolojik bir muhasebe yapmayı tercih ediyor. Yazara göre Kur’an’ın anlamı sadece lafzi okumalarla sınırlandırılamayacak kadar derindir. Sure bütünlüğü, nüzul süreci ve temel ilkeleri dikkate alınmadan yapılan yorumlar ise onu yol gösteren “fâil bir hâdi” olmaktan çıkarıp “edilgen bir nesne”ye dönüştürmektedir.

Kitabın “girizgâh” kısmı, bu metodolojik itirazın nazarî zeminini oluşturuyor. Burada klasik tefsir geleneği toptan reddedilmiyor; ancak rivayet merkezli ve ayet ayet ilerleyen yaklaşımın, zamanla Kur’an’ın bütüncül mesajını geri plana ittiği vurgulanıyor. Yazar, Kur’an’ın “olaylar üzerine tedricen gelmiş bir hâdi” olduğunu hatırlatarak, anlamın da bu süreç içinde oluştuğunu savunuyor. Bu yaklaşım, Kur’an’ı tarihsel bir metne indirgeme tehlikesi ile onu tarihten tamamen koparma riskine karşı dengeli bir duruştur.

“Kur’an usûlüne” dair bölüm, eserin teorik omurgasını oluşturmaktadır. Burada Kur’an’ın bütünlüğü, temel ilkeleri ve davet mantığı üzerinde ısrarla durulur. Tevhid, risalet, tedricilik ve sorumluluk gibi kavramlar, yorumun anahtarları olarak ele alınır. Yazar, bir ayetin ancak sure içindeki bağlamı, konu ile ilgili diğer ayetlerle ilişkisi, Kur’an’ın genel fikriyatı ve Hz. Peygamberin uygulamaları ile anlam kazanabileceğini belirtiyor. Bu çerçevede yapılan vurgu, keyfî tefsirlerin ve bağlamdan kopuk tevillerin önüne geçmeyi amaçlayan metodolojik bir uyarı niteliğindedir.

Eserin asıl hacmini oluşturan bölüm ise “meal çalışması” ve “sure yorumlarıdır”. Ancak burada klasik anlamda bir meal ya da tefsirden söz etmek güçtür. Sureler, “mushaf tertip sırası”na göre değil, “nüzul sırası” esas alınarak ele alınıyor. Bu tercih, Kur’an’ın insanı ve toplumu adım adım yeniden nasıl inşa ettiğini göstermeyi amaçlayan bilinçli bir yöntem olarak karşımıza çıkıyor. Meal dili, akademik ağırlıktan ziyade anlaşılabilirliği önceleyen bir sadelik taşıyor; ancak bu sadelik, ayetlerin fikri derinliğinden feragat edilmeden yapılmış.

Sure yorumlarında dikkat çeken önemli bir husus da Kur’an kıssalarına “tarih bilgisi” olarak bakılmamasıdır. Kısalar, insanî ve içtimaî meseleler ile ilişkilendirilerek ele alınıyor. Böylece Kur’an, geçmişte yaşanmış olayları aktaran “evvelkilerin masalları” (esatir’ul-evvelin) olmaktan çıkarılarak, okuyucuyu muhatap alan bir “hâdi”ye dönüşüyor. Bu yaklaşım, Kur’an’ın ahlaki ve toplumsal yönünün görünür kılınması açısından önemli bir katkı sunmaktadır.

Sonuç olarak Surelerin Mesajları, Kur’an’ı ne akademik soyutlamalara hapseden ne de avam diline indirgeyen bir çizgide durmaktadır. Kitap, okuyucudan pasif bir dinleyicilik değil, aktif bir fikri katılım talep ediyor. Bu yönüyle eser, Kur’an’la irtibattaki yöntemini yeniden düşünmek isteyen okuyucular için dikkate değer bir deneme niteliği taşımaktadır.

Not: Kitap, Merkez Repro Yayınları tarafından, Aralık 2025 tarihinde neşredilmiştir. Kitabın ebadı: 16X24 cm, sayfa sayısı: 272’dir. Kitap karton kapaklı olup Enzo kâğıda basılmıştır.

Tolga Ceyhan/ (ASBÜ - SBF Öğr.)