AA’NIN FİLİSTİN SÖZLÜĞÜ YAYINDA

Filistin’de 1948’de gayrimeşru bir İsrail devleti kurulmaya başlandığından beri özelde bölge ülkeleri genelde tüm dünya İsrail Sorunu ile karşı karşıya. Sorunun bir türlü idrak edilemeyen önemi, kapsamı ve İsrail’in her alanda işlediği suçlar, 6 Ekim 2024’te Gazze’ye yönelik başlattığı saldırılar sırasında kavranmaya başlandı. İsrail, Filistin’in varlığını her alanda ortadan kaldırmaya ve dünyayı da bu yönde manipüle etmeye çalışırken Filistin her şeyiyle direniyor. Uzun yıllardır sürekli bir hayatta kalma mücadelesi ve direniş halinde olmasına rağmen edebiyatını, müziğini, tarımını, tarihini, mutfak kültürünü kısacası varlığını korumaya, geliştirmeye çabalıyor. Bu çaba saygıyı, takdiri hak ettiği gibi elbette desteği de hak ediyor. Anadolu Ajansı, İsrail’in Gazze saldırıları başladığından beri sorumlu gazetecilik anlayışıyla saldırıları uluslararası hukuk nezdinde belgelediği ve dünyanın dikkatine sunduğu Kanıt, Tanık ve Sanık’tan oluşan Gazze Üçlemesi’nin ardından Filistin’in haklı mücadelesine ve Filistin külliyatına önemli bir katkı olarak geçtiğimiz günlerde iki yıllık bir çalışmanın ürünü Filistin Sözlüğü’nü yayınladı.

Sözlük’te neler var?

Filistin Sözlüğü, ahlak, edebiyat, eğitim, ekonomi, hukuk, ilahiyat, medya, psikoloji, sanat, siyaset bilimi, şehir, tarih, tıp, toplum ve kültür ve uluslararası ilişkiler olmak üzere 15 alanda, Türkçe, Arapça, İngilizce, Fransızca ve Almanca dillerinde yaklaşık 300 akademisyen ve araştırmacının 2 yıl boyunca katkı vererek hazırladığı 630 maddeden oluşuyor. Sözlük ayrıca her maddenin sonunda verilen okuma listesi ve kaynakça ile benzersiz bir alternatif araştırma imkanı sunuyor. Yine verilen atıf adresleri de araştırmacılar ve öğrenciler için büyük kolaylık sağlıyor.

Sözlük’te, Filistin’in tarihini, kültürünü, doğasını ve sanatını açıklayan kavramları, Filistin kimliğini yansıtan gündelik yaşam pratikleri ve tarihi arka planı, Siyonist soykırımın yüz yılı aşan geçmişi ve Filistin’e verdiği zararları, Filistin’de tarihi kırılma dönemleri, önemli kişiler ve eylem biçimlerini, Filistinlilerin direniş, zorunlu göç, mültecilik ve diaspora deneyimlerini, hoşgörü, demokrasi ve barış kültürüne karşı siyonist tehdidi, Siyonizmin soykırımı gizlemek için kullandığı stratejiler ve kurumların yanısıra okuma grupları için tematik okuma listeleri ve 55 soruluk yönlendirme bulunuyor.

Hangi sorulara cevap veriyor?

Filistin Sözlüğü’nde “Filistin’in kimliği, kültürü ve sanatını anlamaya nereden başlamak gerekir? Önemli mimari yapıları, ibadethaneleri ve mekanları nelerdir? Siyonist saldırılar, Filistinlilerin gündelik hayatını nasıl etkilemektedir? Filistin’de yüz yılı aşkın süre devam eden gasp ve soykırım nasıl gizlendi? Siyonist işgali meşrulaştırmak için hangi dijital araçlar kullanılmaktadır? Siyonizmin Filistinlilere yönelik hak ihlalleri ve şiddet pratikleri nelerdir? Filistin direnişi teknolojik ve maddi eksikliklere rağmen neden zayıflamıyor? Uluslararası camia, İsrail’in Filistinlilere yönelik soykırımına nasıl bakıyor?” sorularına cevap aranıyor.

Yalnız akademisyenler, araştırmacılar ve öğrencilerin değil herkesin Filistin hakkındaki pek çok konuyu öğrenebilmesi için hazırlanan sözlüğün temel amacı, “İsrail soykırımının Filistin varlığını sadece terör ve şiddet yoluyla değil, aynı zamanda kavramlara gömülü yalan ve çarpıtmalar aracılığıyla tasfiye etme biçimlerini açığa çıkarmak”. Anadolu Ajansı Yönetim Kurulu Başkanı Serdar Karagöz, Filistin Sözlüğü’ne yazdığı önsözde bu hedefe dikkat çekerek, Filistin halkının yaşadığı zulüm ve haksızlıkların sona ermesi, sorumluların uluslararası hukuk önünde hesap vermesi için harcanan çabanın bir parçası olan bu eserin klasik sözlük anlayışının ötesine geçen bir titizlikle hazırlandığını ifade ediyor.

Sözlüğün editörlerinden Metin Uçar giriş yazısında, bir Filistin Sözlüğü yayınlanmasına neden ihtiyaç duyulduğuna ilişkin tarihi ve güncel sebeplerin yanında sözlüğün hazırlanmasının önemi, amacı, editör ekibinin çalışma biçimi, yoğunluğu, karşılaştığı zorluklar, sözlüğün nasıl kullanılacağı gibi birçok noktaya değiniyor. Uçar, İsrail’in 1948’den günümüze kullandığı manipülasyon yöntemlerinin karşılaştıkları en büyük sorun olduğuna dikkat çekerek sözlüğün bu manipülasyonu açığa çıkarıp ötesine geçerek Filistin’e dair neredeyse her konunun bulunabileceği bir kaynak eser ortaya koymaya çalıştıklarını anlatıyor. Uçar, tam ve mükemmel bir sözlük yazmanın mümkün olmadığını vurgulayarak amacın kaynaklar, okuma önerileri, konuyla ilgili kişi seçimi, anlatım tarzı ve kavram tercihi ile okuyucuya bir araştırma yöntemi önermek ve olmayan maddeleri kendisinin araştırıp doğru şekilde öğrenmesini sağlamak olduğunu dile getiriyor.

Özellikle maddelerin seçimi, dipnotlar, referanslar gibi konularda akademik/ansiklopedik bir kaynak titizliğinin dikkat çektiği Sözlük’te siyonizmin oluşturduğu tahribata meydan okuma olarak nitelendirilebilecek bir tercih hakimiyeti görülüyor. Kavramlar, yer ve kişi adları, Siyonist İsrail’in yerleştirmeye çalıştığı biçimlerinin ötesinde Filistinlilerin adlandırdığı ya da tarihi biçimleriyle sözlük sayfalarındaki yerlerini alıyor. Mesela yıllardır bölgede yaşanan sorunun bir Filistin Sorunu değil de İsrail Sorunu olduğunun ifadesini böyle bir yayının sayfalarında bulabiliyor, İsrail’in Suriye’den çalmaya çalıştığı Golan Tepelerinin özgün adının Cevlan Tepeleri olduğunu sözlük sayesinde öğrenebiliyorsunuz. Geleneksel Tatriz nakışı ya da Analıkkırım (Maternicide), Siyonlama (Israeled) gibi kavramlar hakkında genel bir fikir edinebiliyor, maddelerin sonunda yer alan okuma listesi ve kaynakça sayesinde hem Sözlük’ten hem de başka kaynaklardan detaylı bilgi için adresler alabiliyorsunuz. İsrail’in “Güvenlik Çiti” diye adlandırarak meşru hale getirmeye çalıştığı, bu duvar vasıtasıyla işlediği suçları küçülttüğü duvara Utanç/Apartheid Duvarı dendiğinde bakış açınız kökten değişebiliyor.

Sözlüğün daha Uçar’ın yazdığı önsözünden, Siyonist İsrail’in ilk başbakanlarından Ukrayna Kievli Golda Meir’ın İsrail’den aldığı diplomatik öncelikli geçiş belgesi yerine uzun yıllar ABD vizesi bulunan Filistin pasaportunu kullandığını öğreniyor ve Filistin’i inkar etmenin ne kadar beyhude bir çaba olduğunu bir kez daha idrak ediyorsunuz.

Bu yazı hazırlanırken vefat eden Filistinli Ressam Süleyman Mansur’dan, “Bir Filistin vardı/ Bir Filistin yine var!” diyerek Filistin’in varlığını, özgürlüğünü mısralarıyla tüm dünyaya haykıran Mahmud Derviş’e, bir İsrail saldırısında hayatını kaybeden Rim’den ona “Ruhumun ruhu” diye hitap eden dedesi Halid Nebhan’a, ailesinin öldürüldüğü aracın içerisinde acil yardım hattını arayarak saatlerce yardım bekleyen ve İsrail ordusu tarafından 355 mermiyle vurulan aracın içerisinde katledilen Hind Receb’den Filistin Kurtuluş Örgütü’nün kurucusu Yasir Arafat’a, Hamas’ın kurucusu Şeyh Ahmed Yasin’e pek çok isim Sözlük’te hayat hikayeleri ile yerlerini alıyor. Böylece Filistin’in kayıpları istatistikleri aşarak insan kimlikleriyle hafızalarımızdaki yerlerini pekiştiriyor.

Filistin üzerine “tam” bir çalışma yapmak editör yazısında da vurgulandığı gibi tabii ki mümkün değil. Çünkü Filistin yaşıyor ve maalesef İsrail’in zulmü artarak devam ediyor. Dolayısıyla bütün güzel ve iyi düşünülmüş özelliklerinin yanında Filistin Sözlüğü’nün bazı eksikleri de var. Mesela sözlüğün yeni baskılarına mutlaka eklenmesi gereken isimlerin başında Anadolu Ajansı tarafından yapılmış bir haberde¹ kurucusu olduğu We Are Not Numbers isimli sivil toplum kuruluşundan hayatı ve ölümüyle ilgili birçok bilgiye ulaşılabilen, bugünlerde İsrail’in Gazzeli çocukların uçurtma uçurmasını yasaklaması nedeniyle “If I Must Die” (Eğer Ben Ölmeliysem) şiiriyle yeniden hatırlanan şair, yazar, akademisyen Rifat el Arir geliyor. Canlı yayında döktüğü gözyaşları ve Gazzelilerin onu teselli edişiyle hafızamıza kazınan, görevini yaparken İsrail tarafından katledilen Gazze’nin gür sesi gazeteci Enes Eş-Şerif² de Sözlük’te adı mutlaka anılması gereken isimlerden bir diğeri.

Sözlüğün sonunda, sözlüğün yazarları – katkı sundukları maddelerin listesi, Filistin hakkında okumalar yapmak isteyen okuyucular, öğrenciler ve akademisyenler için Okuma Kılavuzları ve Kronolojik Yol Rehberi, bu başlık altında Filistin Sözlüğü Tematik Okuma Haritası, 55 Soruda Filistin (Sorularla Sözlük Maddelerini Okuma) ve beş dilde göndermelerin çeviri tablosu bulunuyor ki çok faydalı ekler. Bunların yanında bir isim dizini ve tek bir tabloda Filistin Kronolojisi de bulunsaydı güzel olurdu.

Filistin direnişi ve direnişe bakışın değişmesi bütün dünya ülkelerinde Filistin hakkındaki yayınların artmasını beraberinde getirirken Anadolu Ajansı’nın Filistin Sözlüğü de ülkemizdeki Filistin külliyatına önemli bir katkı sunuyor. Sözlük, konuya saygı ve ilgi duyanların önemli bir başvuru kaynağı olacak.

Esra Özer Duru, Ankara, 28 Ağustos 2026.