Kemal Tahir: Yerli Romanın Büyük Ustası

Kemal Tahir, Türk edebiyatının en derin ve tartışmalı kalemlerinden biridir. Uzun hapishane yıllarında Anadolu insanını yakından müşahede etmiş, imanını, öfkesini, umudunu, ahlakını ve dertlerini yakından tanımış bir yazardır. Eserlerinde yalnızca hikâye anlatmaz; Türk toplumunun ruh köklerini, tarihini ve medeniyet kodlarını da derinlemesine tahlil eder.

Devlet Ana onun zirve eseridir. Osmanlı’nın kuruluş yıllarını anlatırken Batı feodalizminden çok farklı bir “kerim devlet” modelini gözler önüne serer. Söğüt’teki ahî teşkilatı, dervişler, alp-erenler İslâm’ın adalet, şûra ve uhuvvet ilkeleri üzerinden devlet kurma kudretini ortaya koyar. Ona göre Osmanlı’da bir sınıf çatışması yoktu. Farklılıklar kul hakkı, merhamet ve toplumsal uzlaşma içinde dengelenmekteydi. Bu haliyle eser, Kur’an’ın adalet ilkesiyle Türk örfünün buluştuğu en nadide örneklerden biridir. Romanın bir yerinde şöyle der: “Türkmen atamız, ‘Devletsiz kişinin bastığı yer vatanı,’ demiştir. Doğrudur.”

Yorgun Savaşçı, Esir Şehrin İnsanları ve Kurt Kanunu gibi diğer romanlarında ise Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki aydın-halk kopukluğunu, dinî ve millî değerlerden uzaklaşmanın yarattığı manevi çöküşü ustalıkla resmeder. Tam bu noktada Ahmet Hamdi Tanpınar’la yolları kesişir. İkisi de Türk insanının “babasız” kalışını ve savruluşunu farklı pencerelerden ele alır.

Tahir ne romantik bir Osmanlıcıdır ne de katıksız bir materyalist. O, bu topraklardan kesbettiği bir bakışla Türk-İslâm tarihini kendi zaviyesinden yorumlar.  Bu samimi ve yerli duruşundan dolayı ne İsa’ya ne Musa’ya yaranabilmiştir. Sol kesim onu yeterince devrimci bulmazken bazı muhafazakâr çevreler de dinî derinliğinin azlığını eleştirmiştir.

Günümüzde küresel kapitalizmin, ahlaki yozlaşmanın ve kültürel istilanın hızla yayıldığı bir dönemde Kemal Tahir’in sesi hâlâ çok tazedir. Bir başka romanında dediği gibi:

“Çürüdük hepimiz… Çürüdüğümüzün farkına varmadan çürüdük!” Müslümanlara “kendimiz olalım, İslâmî kimliğimize sahip çıkalım” diye sesleniyordur adeta. Eserleri, tarih şuurumuzu diriltmek ve medeniyet tasavvurumuzu Kur’ân’ın ışığında ve Sünnet pratiğinde yeniden inşa etmek isteyenler için bereketli bir kaynak.

Elbette eksikleri yok değildir. Dinî unsurları bazen geri planda kalabilmekte, bazı tahlillerinde materyalist izler hissedilebilmekte. Fakat samimi arayışı ve güçlü üslubu bunları unutturur. Hertaraf okurları için Kemal Tahir, Batı’ya rağmen kendi Doğu’muza ve İslâm’ımıza dönmenin önemli duraklarından biri. Onun eserleri arasında dolaşmak, basit bir roman okumak değil; kendi tarihimize, imanımıza ve ruh köklerimize uzun bir yolculuğa çıkmaktır.

Onur Tan

Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni